W okresie neolitu, około 8000 r. p. n. e., Afryka byta już gęsto zaludnionym kontynentem. W okresie tym jej obszary były żyzne i pokryte ruiną zielenią, na co wskazują ekspresyjne malowidła na skałach i w grotach pochodzące z tych czasów. Jednak potem, mniej więcej między 4000 ^ 2000 r. p. n. e., klimat zmienił się, stał się bardziej suchy i powstała ogromna pustynia - Sahara. W ten sposób utworzona została naturalna bariera, która odgradzała tereny położone na południe od Sahary od wpływów z zewnątrz. Spowodowało to zahamowanie rozwoju tych obszarów. Równocześnie północna część kontynentu weszła w skład kultury śródziemnomorskiej, najpierw tworząc cywilizację starożytnego Egiptu, a następnie stając się częścią świata klasycznego (greckiego i rzymskiego), a w późniejszym okresie muzułmańskiego. Życie w pozostałych częściach Afryki było w znacznym stopniu zdeterminowane przez warunki geograficzne (utrudniające komunikację) i klimatyczne (sprzyjające rozprzestrzenianiu się chorób). Ogromne obszary pustynne, tropikalne lasy równikowe, wysokie równiny, z których rzeki spływały w formie stromych wodospadów -to niektóre z czynników ograniczających migracje i rozwój handlu. Niemniej jednak rolnictwo rozprzestrzeniło się na terenach na południe od Sahary na długo przed początkiem naszej ery, a od około 200 r. p. n. e. umiejętność obróbki metali przeniknęła na ten teren z północnego wschodu. Im dalej na południe, tym postęp był bardziej utrudniony, jednak do 1200 r. n. e. jedynie Pigmeje i Buszmeni żyli jeszcze na poziomie z okresu neolitu. Niemniej techniki uprawy ziemi były bardzo prymitywne, a wynalazek kota czy pługa pozostał całkowicie nieznany wszystkim rdzennym kulturom afrykańskim.